परिवर्तनपुरको प्रणाली

परिवर्तनपुर नामको सानो सहर छ, जहाँ यत्रो-यत्रो “परिवर्तन” हुँदाहुँदै पनि वडा कार्यालयको टेलिफोन कहिल्यै उठ्दैन। यहाँका नेताहरूको मनपर्ने खेल “प्रणाली बदल्ने” हो, कपडा फेरे जस्तो व्यवस्था फेर्छन्।

हामीकहाँ बोर्ड फेर्ने रङमिस्त्री (पेन्टर) सबैभन्दा व्यस्त हुन्छन्। बिहानै “लोकतन्त्र” टाँस्छन्, बेलुका “राजतन्त्र” ले पो ढाकिसक्छ। भोलिपल्ट उठ्दा “प्रत्यक्ष निर्वाचित” भन्ने विशाल अक्षर देखिन्छ; दिउँसोभरिकै सूर्य लागेपछि त्यो “विशेषज्ञ परिषद्” मा रूपान्तरित हुन्छ। सिटी बजारको चोकमा भने स्थायी एक मात्र वस्तु छ, कुर्सी। नाम मात्र फेरिन्छ: कहिले गणतान्त्रिक कुर्सी, कहिले राजकीय कुर्सी, कहिले जनता-प्रत्यक्ष-निर्वाचित-महाराज-कुर्सी। कुर्सीका पैताला घिस्रिएका, कुशन मोटो, र हरेक परिवर्तनपछि एउटै मान्छे औंठा नचाउँदै त्यहीँ बस्छ।

प्रविधि बेच्ने पसल नै खोलिएको छ: “सस्तोमा संविधान, थोकमा सिद्धान्त”। पाँच वर्षको ग्यारेन्टी, तर रसीद कागज जति पनि पानी परेको जस्तै मेटिन्छ। पसलका पोष्टरहरू: “नयाँ प्रणाली आउँदैछ, पुरानो जस्तो होइन!” सानो अक्षरमा: सर्तहरू लागू हुन्छन्, पुरानै हातहरूको नियन्त्रण रहिरहनेछ।

सरकारी कलेजको छानो चुहिरहेको छ, बिद्यार्थी पाठ्यपुस्तकभन्दा नारा कण्ठ गर्छन्। अस्पतालमा औषधि छैन, तर चुनावको बेला सहरभरि ब्यान्ड-बाजा र टक्क-टिमरो पोलमा झुण्डिएको ट्युब-लाइट झिचझिच बल्छ। कर तिर्ने काउन्टर चाहिँ साँझ ५ बजे अघिनै “सिस्टम डाउन” हुने पुरानो परम्परा। अनि माइक चर्किन्छ, “देश बदलौं!” भीड हुंकारिन्छ, “होहो, सिस्टम बदलौं!” त्यो भीडमा हरेक पटक उही-उही अनुहार: फोटोमा ट्रेन्डिङ, काममा पेन्डिङ।

एकदिन “जनता जागरण र्याली” आयो। ब्यानरमा लेखिएको थियो, “अबको पल्ट निर्णायक परिवर्तन!” स्टेजमा उही भाषण, “हामीले यो पटक प्रणालीनै उल्ट्याउँछौं।” भीडबाट एउटा बालक चिच्यायो, “सर, उल्ट्याएर के गर्नुहुन्छ, लेउनुस त, सीधा गरेर काम गरौँ।” बच्चाको आवाज स्टेजको माइकमै अड्कियो, नेताले हाँसेर भने, “बाल-हृदय, कति असल!” अनि छेउको सल्लाहकारले नोटबुकमा लेख्यो, अर्को पटक “बाल-हृदय” शीर्षकको कार्यक्रम बनाउने।

भोट आउँदा बत्ती बाल्ने मेसिन जताततै। कतिपय मोहल्लामा मिटर उल्टो घुम्छ, धेरै वाचा सुन्ने रेजिस्टरले वोल्टेज बढाउँछ। भोट सकियो, रङमिस्त्री फेरि व्यस्त, बोर्ड फेरियो, अनुहार भने पुरानै, हस्ताक्षर पुरानै, हैसियत पुरानै। उही सडक, उही खाडल; उद्घाटन चाहिँ तीनपटक भइसकेको।

सहरको चिया पसलमा रामे-दाइको प्रसिद्ध संवाद छ, “हामी ‘पेन्सिल’ जस्तो देश, रबरले मेटिरहने।” हरि भन्छ, “हो, तर रबर समातेको हात सधैं एउटै।” सीता थप्छिन्, “पेन्सिल तिखो कसले बनाको त? हामीले नै त हो। तर लेख भने उही काटछाँट।”

त्यसमाथि, हामीलाई ‘नयाँ शब्द’ मन पर्छ: “राष्ट्रपतीय”, “सांवैधानिक परिषद्”, “विशेष प्रशासन”, “प्राविधिक सरकार”… सूची लामै छ। नयाँ शब्द सुन्नासाथ लाग्छ, अबकि त सब ठिक! तर पानी नआउने धारा मर्मत गर्ने सानो पाना कोही पढ्दैन। पाइप भित्र खिया लागेको छ; हामी भने धाराको टुटी डिजाईन बदलिरहन्छौं।

एकजना बूढा हजुरबा, जो क्रान्तिदेखि परिवर्तनसम्म सातवटा बोर्ड फेरेको देखिसक्नु भयो, मलाई बिस्तारै भने, “छोराले जुत्ता सधैं फेर्दैमा रनिंग फास्ट हुँदैन, खुट्टा अभ्यास चाहिन्छ। देश बनाउने खुट्टा नागरिकको प्रश्न हो। नेताको उत्तर भन्दा अगाडि हाम्रो प्रश्न बलियो चाहिन्छ।” “तर प्रश्न सोध्दा रिसाउँछन् नि!” मैले भनेँ। हजुरबा हाँस्नुभयो, “हो, त्यसैले त सोध्नु पर्छ।”

रिस नउठाउने प्रश्न प्रश्न नै होइन।

त्यसपछि मैले चोकमै एउटा सानो बोर्ड टाँसेँ, “यहाँ प्रश्न सोध्ने मानिस चाहिन्छ।” पहिलो दिन कोही आएन। दोस्रो दिन दुई जनाले फोटो खिचे। तेस्रो दिन, एउटी आमा आइन, “मेयरज्यूले बालबालिकाको खेलमैदानको रकम कहाँ खर्च भयो? हामी हिसाब चाहन्छौं।” त्यसपछि अर्को मान्छे, “सडक विस्तारमा किन हाम्रो गल्ली बिर्सियो?” तेस्रो, “नगरपालिकाले गर्नु पर्ने काम किन स्वयंसेवीले गरिरहेका?”

दिन-दिनै प्रश्नहरू थपिँदै गए। नेताहरू सुरुमा ठट्टा गरे, “अह, यो त विरोधीको चाल।” तर प्रश्नले जाम झैँ जमात बटुल्यो। र पहिलोपटक रङ-मिस्त्री बेरोजगार, किनकि बोर्ड फेर्ने काम रुकेको थियो; अब कुर्सीमा बसेकाले उत्तर फेर्न पर्‍यो।

त्यस पछि सहरले सानो चमत्कार देख्यो: प्रणाली उही थियो, तर काम बदलिएको थियो। विद्यालयको हाजिरी अनलाइन भयो, औषधि खरिदको बिल सार्वजनिक भयो, ठेक्काको मापदण्ड खुला भयो। कसैले कुर्सी फेरेन, तर कुर्सीमा बस्नेको भाषा फेर्न बाध्य पारियो।